Tác giả: Lâm Bích Phương
Đơn vị: Trường THCS Huỳnh Thúc Kháng
GIỮ VỮNG “TRẬN ĐỊA TƯ TƯỞNG” TỪ MỖI BỤC GIẢNG
BẢO VỆ NỀN TẢNG TƯ TƯỞNG CỦA ĐẢNG TRONG NHÀ TRƯỜNG TRƯỚC THÁCH THỨC CỦA KHÔNG GIAN SỐ
Tóm tắt: Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên các diễn đàn lý luận hay phương tiện truyền thông, mà hiện diện ngay trong từng chiếc điện thoại, từng dòng tin và từng lựa chọn thông tin của học sinh. Với người giáo viên, bảo vệ nền tảng tư tưởng không phải là những lời nói lớn lao, mà trước hết là dạy học sinh biết phân biệt đúng – sai, thật – giả, biết yêu lịch sử dân tộc, có bản lĩnh trước thông tin xuyên tạc và có trách nhiệm khi tham gia không gian mạng. Từ bục giảng, mỗi bài học đúng đắn, thuyết phục và giàu tính nhân văn có thể trở thành một “lá chắn mềm” bền vững trong xây dựng thế trận lòng dân từ thế hệ trẻ.
Có một sự thật không thể xem nhẹ: nếu trước đây thông tin sai lệch cần thời gian để phát tán, thì hôm nay một video cắt ghép, một hình ảnh giả, một câu trích dẫn bị bóp méo có thể đến với hàng nghìn người chỉ sau vài phút. Học sinh trung học cơ sở – lứa tuổi đang hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và năng lực tự đánh giá – vừa là những “công dân số” năng động, vừa là nhóm dễ bị tác động bởi nội dung giật gân, cực đoan, thiếu kiểm chứng. Vì thế, giữ vững nền tảng tư tưởng trong nhà trường không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức. Đó phải là quá trình bồi dưỡng niềm tin trên cơ sở hiểu biết, xây dựng năng lực phản biện trên nền tảng sự thật và hình thành sức đề kháng trước thông tin độc hại.
Đặt vấn đề như vậy không phải để biến lớp học thành nơi áp đặt suy nghĩ. Ngược lại, một nền giáo dục có trách nhiệm phải giúp học sinh biết đặt câu hỏi, biết tìm nguồn, biết đối chiếu chứng cứ và biết tranh luận bằng lý lẽ. Chính năng lực tư duy độc lập, khi được đặt trên nền tảng tri thức lịch sử, pháp luật, đạo đức và lòng yêu nước, mới là cơ sở vững chắc để các em không bị dẫn dắt bởi những thông tin xuyên tạc, kích động hoặc cố tình đánh tráo khái niệm.
1. Nền tảng tư tưởng của Đảng – điểm tựa lý luận và thực tiễn của cách mạng Việt Nam
Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng Cộng sản Việt Nam. Giá trị của nền tảng ấy không nằm ở những công thức bất biến, mà ở bản chất khoa học, cách mạng và phương pháp luận để nhận thức, giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra. Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp nhận chủ nghĩa Mác – Lênin từ yêu cầu giải phóng dân tộc, đồng thời luôn nhấn mạnh tinh thần vận dụng sáng tạo, chống giáo điều, máy móc.
Lịch sử cách mạng Việt Nam cho thấy sức sống của một hệ tư tưởng được kiểm chứng không chỉ bằng lập luận, mà bằng khả năng soi đường cho hành động và giải quyết những nhiệm vụ cụ thể của dân tộc. Từ đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước đến công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bài học xuyên suốt là kiên định mục tiêu nhưng không ngừng đổi mới phương thức; giữ vững nguyên tắc nhưng phải xuất phát từ thực tiễn Việt Nam.
Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu ấy càng rõ. Kế hoạch tổ chức Giải Búa liềm vàng thành phố Đà Nẵng năm 2026 đặt công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong mối liên hệ trực tiếp với đổi mới phương thức lãnh đạo, chuyển đổi số, khoa học – công nghệ, xây dựng chính quyền phục vụ Nhân dân và củng cố mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với Nhân dân. Điều đó cho thấy bảo vệ nền tảng tư tưởng không phải là “đóng khung” nhận thức, mà phải gắn lý luận với năng lực giải quyết những vấn đề mới của thực tiễn.
2. Không gian số: mặt trận mới, thủ đoạn mới và yêu cầu nhận diện mới
Không gian mạng làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp nhận và chia sẻ thông tin. Thuật toán ưu tiên nội dung gây chú ý; trí tuệ nhân tạo có thể tạo văn bản, hình ảnh, giọng nói và video có độ chân thực cao; thông tin đúng và sai cùng tồn tại trong một dòng chảy gần như không có “cổng kiểm soát” tự nhiên. Trong môi trường ấy, một luận điệu xuyên tạc không nhất thiết xuất hiện dưới dạng khẩu hiệu đối đầu trực diện. Nó có thể núp dưới một câu chuyện tưởng như vô hại, một hình ảnh thiếu bối cảnh, một đoạn video bị cắt khỏi tổng thể, hay một tài khoản mạo danh nguồn tin có thẩm quyền.
Có thể nhận diện một số dạng thức thường gặp. Thứ nhất, cắt xén lịch sử, tách sự kiện khỏi hoàn cảnh để phủ nhận thành quả cách mạng hoặc hạ thấp giá trị của độc lập dân tộc. Thứ hai, tuyệt đối hóa những hạn chế, khuyết điểm riêng lẻ rồi quy kết thành bản chất của cả hệ thống. Thứ ba, cố tình đối lập tư tưởng Hồ Chí Minh với chủ nghĩa Mác – Lênin, từ đó phủ nhận nền tảng tư tưởng của Đảng. Thứ tư, lợi dụng những vấn đề xã hội đang được quan tâm để kích động tâm lý hoài nghi, cực đoan, phủ nhận sạch trơn. Thứ năm, sử dụng công nghệ mới để tạo nội dung giả, mạo danh hoặc làm sai lệch phát ngôn, khiến người tiếp nhận khó phân biệt thật – giả nếu chỉ nhìn lướt qua.
Điểm đáng lo không chỉ là sự tồn tại của thông tin xấu, độc, mà là tốc độ và cách thức nó tác động đến cảm xúc. Nội dung càng gây phẫn nộ, sợ hãi hoặc tò mò càng dễ được chia sẻ trước khi người dùng kịp kiểm chứng. Vì vậy, nếu chỉ phản bác sau khi thông tin sai đã lan rộng thì luôn ở thế bị động. Muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng hiệu quả phải chuyển mạnh từ “xử lý thông tin sai” sang “xây dựng năng lực miễn dịch thông tin” cho mỗi công dân, nhất là thế hệ trẻ.
3. Nhà trường không đứng ngoài “trận địa tư tưởng”
Với học sinh THCS, niềm tin không hình thành bền vững từ những mệnh đề có sẵn. Các em cần được thuyết phục bằng sự thật, bằng trải nghiệm, bằng những tấm gương cụ thể và bằng cách ứng xử nhất quán của người lớn. Bởi vậy, nhà trường là môi trường đặc biệt quan trọng: vừa truyền thụ tri thức, vừa hình thành phương pháp tư duy, phẩm chất công dân và văn hóa ứng xử.
Ở đây, vai trò của người đảng viên – giáo viên có ý nghĩa trực tiếp. Tính tiên phong không chỉ thể hiện ở việc hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, mà còn ở sự chuẩn mực trong phát ngôn, thái độ với thông tin chưa kiểm chứng, tinh thần trách nhiệm trước học sinh và khả năng giải thích những vấn đề phức tạp bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi. Người thầy muốn học sinh tin vào điều đúng trước hết phải là người tôn trọng sự thật, biết lắng nghe và dám sửa khi mình chưa chính xác.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng trong trường học vì vậy không đồng nghĩa với đưa những cuộc tranh luận chính trị phức tạp vào lớp học một cách khiên cưỡng. Cốt lõi là làm cho học sinh có nền tảng để tự đứng vững: hiểu lịch sử dân tộc, trân trọng giá trị hòa bình và độc lập; có ý thức thượng tôn pháp luật; biết trách nhiệm với cộng đồng; có kỹ năng số; biết kiểm chứng thông tin và không tiếp tay cho tin giả. Khi những năng lực đó trở thành thói quen, học sinh sẽ ít bị thao túng bởi những thông điệp cực đoan hoặc xuyên tạc.
4. Từ “truyền đạt” sang “tạo sức đề kháng”: năm việc nhà trường có thể làm ngay
Một là, đưa kỹ năng kiểm chứng thông tin thành năng lực xuyên môn.
Không nên coi kỹ năng nhận diện tin giả chỉ là nhiệm vụ của một môn học. Trong Ngữ văn, học sinh có thể phân biệt sự kiện với ý kiến, nhận diện ngôn ngữ định kiến và thủ pháp đánh vào cảm xúc. Trong Lịch sử và Địa lý, các em học cách đối chiếu nguồn, đặt sự kiện trong bối cảnh. Trong Tin học, các em hiểu dấu vết số, quyền riêng tư, cơ chế lan truyền nội dung và rủi ro của nội dung do AI tạo ra. Trong Giáo dục công dân, các em gắn quyền tự do biểu đạt với trách nhiệm pháp lý và đạo đức. Khi nhiều môn học cùng rèn một năng lực, “kiểm chứng trước khi chia sẻ” mới có cơ hội trở thành phản xạ.
Hai là, dạy học sinh một quy trình ngắn để tự bảo vệ mình trước thông tin đáng ngờ.
Có thể hình thành thói quen “Dừng – Kiểm – Đối chiếu – Chịu trách nhiệm”: dừng lại trước nội dung gây sốc; kiểm tra ai là người đăng và nguồn gốc ở đâu; đối chiếu với nguồn chính thống hoặc nhiều nguồn độc lập đáng tin cậy; cuối cùng tự hỏi việc chia sẻ có gây hại cho người khác hay vi phạm pháp luật không. Một quy trình đơn giản, được lặp lại thường xuyên, có giá trị thực tế hơn nhiều lời cảnh báo chung chung.
Ba là, biến giáo dục lịch sử, truyền thống và học tập theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh thành trải nghiệm có chiều sâu.
Học sinh dễ nhớ một câu chuyện có nhân vật, chứng cứ và cảm xúc hơn một chuỗi khẩu hiệu. Nhà trường có thể khai thác tư liệu địa phương, nhân chứng, bảo tàng, di tích, sản phẩm số, dự án học tập hoặc hoạt động câu lạc bộ để học sinh tự tìm hiểu và kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ của mình. Khi các em chủ động khám phá, lịch sử không còn là kiến thức “phải nhớ”, mà trở thành một phần của căn tính và lòng tự hào.
Bốn là, xây dựng “văn hóa đối thoại” trong nhà trường.
Không gian mạng hấp dẫn người trẻ một phần vì họ có cảm giác được nói và được phản hồi. Nếu nhà trường chỉ yêu cầu học sinh nghe mà không tạo cơ hội đặt câu hỏi, khoảng trống đối thoại sẽ dễ bị lấp bởi những nguồn thông tin thiếu tin cậy. Giáo viên cần khuyến khích học sinh nêu băn khoăn, kể cả những câu hỏi khó, rồi cùng các em tìm bằng chứng để trả lời. Đối thoại có nguyên tắc không làm suy yếu định hướng giáo dục; trái lại, nó làm cho niềm tin được xây dựng trên hiểu biết thay vì tâm lý phục tùng.
Năm là, nâng năng lực số và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, giáo viên.
Không thể yêu cầu học sinh thận trọng trên mạng nếu người lớn tùy tiện chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Mỗi cán bộ, giáo viên cần biết xác minh nguồn, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện dấu hiệu nội dung do AI tạo ra, tôn trọng bản quyền và sử dụng mạng xã hội đúng chuẩn mực. Đối với đảng viên, đây còn là trách nhiệm giữ gìn uy tín của tổ chức bằng chính hành vi hằng ngày: nói có căn cứ, làm có trách nhiệm, phản bác có văn hóa và tuyệt đối không dùng thông tin sai để chống lại thông tin sai.
5. Muốn “chống” có sức thuyết phục, phải làm tốt phần “xây”
Một bài viết phản bác có thể bác bỏ một luận điệu. Nhưng một môi trường giáo dục tốt có thể làm giảm đất sống của rất nhiều luận điệu sai trái. Đây chính là ý nghĩa của phương châm kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, trong đó “xây” là cơ bản, chiến lược, lâu dài. “Xây” là xây tri thức đúng; xây đạo đức và kỷ cương; xây niềm tin bằng hiệu quả công việc; xây văn hóa ứng xử; xây mối quan hệ tôn trọng giữa nhà trường – gia đình – học sinh; xây khả năng tự học và tự kiểm chứng.
Thực tiễn cũng nhắc chúng ta rằng những hạn chế, tiêu cực nếu không được nhìn nhận và khắc phục nghiêm túc có thể trở thành chất liệu để thông tin xuyên tạc lợi dụng. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng không thể tách rời xây dựng, chỉnh đốn Đảng; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương; nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân. Sức thuyết phục mạnh nhất không chỉ đến từ lời nói, mà từ kết quả thực tế và sự gương mẫu của cán bộ, đảng viên.
Trong nhà trường cũng vậy. Một bài giảng về trách nhiệm sẽ thiếu sức nặng nếu người thầy thiếu trách nhiệm; một bài học về trung thực khó thuyết phục nếu đánh giá thiếu công bằng; lời kêu gọi tôn trọng pháp luật sẽ trở nên hình thức nếu chính người lớn dễ dãi với quy định. Bởi vậy, mỗi đảng viên trong trường học phải coi nêu gương là phương thức giáo dục có sức lan tỏa sâu nhất.
6. AI và bài toán mới của bảo vệ nền tảng tư tưởng trong giáo dục
Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội lớn cho dạy học, nhưng cũng làm cho ranh giới thật – giả trở nên mong manh hơn. Một học sinh hôm nay có thể nhận được trong vài giây một bài viết nghe rất thuyết phục nhưng chứa dữ kiện bịa đặt; một hình ảnh lịch sử có thể được tạo mới; một giọng nói có thể bị mô phỏng. Vì thế, kỹ năng “biết dùng AI” chưa đủ. Điều quan trọng hơn là biết kiểm tra sản phẩm do AI tạo ra, truy nguyên nguồn, nhận diện giới hạn và chịu trách nhiệm với nội dung mình sử dụng.
Nhà trường cần thống nhất nguyên tắc: AI là công cụ hỗ trợ, không phải nguồn chân lý; nội dung quan trọng phải được đối chiếu với tài liệu đáng tin cậy; không dùng AI để tạo dựng nhân vật, sự kiện, bằng chứng không có thật; không dùng công nghệ để xúc phạm, mạo danh hoặc làm tổn hại người khác. Đây vừa là giáo dục năng lực số, vừa là giáo dục đạo đức công dân trong môi trường mới.
Đáng chú ý, Thể lệ Giải Búa liềm vàng thành phố năm 2026 cũng yêu cầu tác phẩm có sử dụng AI phải minh bạch mức độ sử dụng và không được dùng AI làm sai lệch nội dung, hình ảnh, âm thanh hoặc tạo dựng nhân vật, sự kiện không có thật. Chính yêu cầu này gợi một chuẩn mực rộng hơn cho giáo dục: công nghệ càng mạnh thì trách nhiệm với sự thật càng phải cao.
7. Bảo vệ nền tảng tư tưởng bắt đầu từ những việc bình dị nhưng không nhỏ
Đối với một giáo viên, “mặt trận” ấy có thể bắt đầu từ việc dành thêm vài phút để chỉ cho học sinh cách kiểm tra một bức ảnh; từ việc không vội chia sẻ một thông tin chưa rõ nguồn; từ một tiết học lịch sử được chuẩn bị bằng tư liệu xác thực; từ cách bình tĩnh giải thích khi học sinh nêu câu hỏi trái chiều; từ việc bảo vệ một học sinh trước hành vi bắt nạt trên mạng; hay từ chính sự gương mẫu trong lời nói và hành động.
Những việc đó không ồn ào, nhưng tích lũy thành niềm tin. Và niềm tin bền vững không thể được yêu cầu bằng mệnh lệnh; nó phải được tạo dựng bằng sự thật, công bằng, trách nhiệm và hiệu quả. Khi học sinh hiểu vì sao một giá trị đáng được bảo vệ, các em sẽ có khả năng tự bảo vệ giá trị ấy ngay cả khi không có thầy cô bên cạnh.
Kết luận: Mỗi bục giảng là một điểm tựa của “thế trận lòng dân”
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới là nhiệm vụ lâu dài, thường xuyên, nhưng không xa rời đời sống. Trong nhà trường, nhiệm vụ ấy hiện hữu trong chất lượng mỗi bài giảng, trong cách người thầy bảo vệ sự thật, trong năng lực số của học sinh và trong văn hóa đối thoại được vun đắp từng ngày.
Trước dòng chảy thông tin ngày càng nhanh và công nghệ ngày càng có khả năng tạo ra những “sự thật giả”, cách phòng vệ bền vững nhất không phải là dựng một bức tường ngăn học sinh với thế giới, mà là trao cho các em chiếc la bàn để đi trong thế giới ấy: tri thức, bản lĩnh, lòng yêu nước, tư duy phản biện, đạo đức và trách nhiệm công dân.
Từ bục giảng, người giáo viên – đảng viên có thể góp phần làm điều đó bằng một nguyên tắc giản dị: lấy cái đúng để thuyết phục, lấy cái tốt để lan tỏa, lấy sự gương mẫu để giáo dục và lấy hiệu quả thực tiễn để củng cố niềm tin. Khi mỗi lớp học trở thành một không gian của tri thức, sự thật và trách nhiệm, “thế trận lòng dân” sẽ được bồi đắp từ gốc – từ chính thế hệ sẽ làm chủ tương lai đất nước.